Ən Çox Verilən Suallar

Xeyr. Baş ağrısının ən nadir səbəbi beyin şişidir. Birincili baş ağrıları (migren, gərginlik tipi) xəstəliyin özünü, yəni əsas diaqnozu təşkil edir — arxasında başqa patoloji yoxdur. Pasiyentlərin əksəriyyəti «ya birdən şiş olsa» qorxusu ilə həkimə müraciət edir. Bu qorxu özü isə gərginlik baş ağrısını gücləndirir. Xəbərdarlıq əlamətləri bunlardır: birdən başlayan, ömründə ilk dəfə görülən «thunderclap headache», yuxudan oyandıran ağrı, qızdırma + boyun sərtliyi ilə birlikdə ağrı, əzgin sinir sistemi tapıntıları. Bu hallarda dərhal araşdırma lazımdır.

Migren bir baş ağrısı növü deyil — neyroloji xəstəlikdir. IHS 2018 kriteriyalarına görə müəyyənləşdirilir: 4-72 saat davam edən, orta-şiddətli, tez-tez birtərəfli, döyüntülü xarakter; cisim/işığa həssaslıq (fotofobiya/fonofobiya); fiziki aktivliklə güclənmə. Auralı migrende görüntü pozuntuları, keyimə, danışıq pozuntusu da ola bilər. Sadə baş ağrısı anlayışı medikal terminologiyada yoxdur — hər baş ağrısının növü var. Düzgün növ müəyyənləşdirilmədən müalicə yanıltıcı ola bilər.

Ayda 10 gündən çox analgetik istifadəsi «dərman aşırı istifadəsi baş ağrısı» (MOH — Medication Overuse Headache) riskini yaradır. Bu, ağrıkəsicinin özünün xroniki baş ağrısı yaratması deməkdir — bir paradoks. Ayda 4+ migren epizodu olanlar profilaktik müalicəyə uyğundur. Profilaktika baş ağrısı tezliyini azaldır, simptomatik dərmanın lazım olduğu günləri azaldır.

Xeyr. Disk yırtığının 80-90%-i cərrahi olmadan sağalır. MRT şəkli patologiya göstərir — amma «şəkil müalicə edilmir, pasiyent müalicə edilir». Cərrahi göstəricilər bunlardır: konservativ müalicəyə (6-8 həftə) cavab verməyən kəskin kök sindromu; güclü motor defisit (əzələ gücsüzlüyü), sidik-bağırsaq pozuntusu (cərrahiyyə urgensiyası). Təcili müdaxilə tələb edən vəziyyətlər istisnasında istirahət, fizioterapiya, dərman müalicəsi ilk seçimdir.

«Bel ağrım var amma MRT normaldır» — çox geniş yayılmış klinik vəziyyətdir. Üç əsas mexanizm: 1) Miofasial ağrı — əzələ spazmi, MRT-də görünmür; 2) Funksional ağrı — stress, depressiya, yuxu pozuntusu; 3) Faset oynaq ağrısı — MRT-də zəif əks olunur. MRT-nin normal gəlməsi ağrının real olmadığı mənasına gəlmir. Klinik müayinə, palpasiya, funksional testlər lazımdır.

Boyun — yumşaq toxuma patoloji üçün MRT daha üstündür. KT sümük strukturunu daha yaxşı göstərir — sınıq, kalsifikasiya şübhəsi olduqda seçilir. MRT disk, sinir kökü, spinal kanal, omurilik toxumasını göstərir. Şüa yükü olmadığına görə MRT daha təhlükəsizdir. Hər iki müayinənin neçə dəfə təkrar edilməsi haqqında isə həkimə danışmalısınız.

40 yaşda yaddaş şikayətinin əksəriyyəti geri dönən (reversible) səbəblidir: xroniki stress kortizol yaddaş sistemini zəiflədir; yuxu çatışmazlığı — hipokampus konsolidasiyasını pozur; B12 çatışmazlığı — ən çox qaçırılan, asan müalicə olunan səbəb; D vitamini çatışmazlığı; hipotiroidizm. Altsheymer 40-da çox nadirdir (erkən başlayan Altsheymer mövcuddur amma nadir). Qiymətləndirmə olmadan narahat olmaq lazımsızdır.

«Beyin dumanı» tibbi diaqnoz deyil — simptom kompleksidir: düşüncə yavaşlığı, diqqət dağınıqlığı, yaddaş zəifliyi, fikrin yığılmaması. Ən çox görülən səbəblər: Xroniki stress (kortizoln prefrontal korteks funksiyasını zəiflədir); Post-COVID; Yuxu pozuntusu; Anemiya/B12; Tiroid pozuntusu; Depressiya. Müalicə çox vaxt səbəbin müalicəsidir. Ümumi «beyin gücləndiricisi» preparatlar sistematik məlumat bazasında effektivliyi sübut olunmamış məhsullardır.

FAST metodu: F — Face (üz əyriliyi, gülüşdə asimmetriya); A — Arm (bir qol gücsüzlüyü/keyiməsi); S — Speech (danışıq pozuntusu, söz tapa bilməmə); T — Time (dərhal 112). Bu dörd əlamətdən biri olduqda dərhal təcili tibbi yardım çağırın. Hər dəqiqə 1.9 milyon neyron məhv olur. «İltifatlı yanaşma» olmaz — dərhal hospital lazımdır. İlk 4.5 saat tromboliz pəncərəsidir.

Chiari malformasiyası I tipində beyin toxumasının (tonsillərin) kəllə qaidəsindən ≥5mm aşağı enmesidir — MRT-də görünür. Kritik nüans: MRT tapıntısı klinik şikayət olmadan çox vaxt müşahidəni tələb edir, cərrahini yox. Cərrahi göstərici: simptomatik mülüm (hidrosefali, siringomieli, kəskin klinik profil). Pasiyentin şikayəti olmadan yalnız görüntü əsasında cərrahi qərar yanlışdır. Bu sahə Dr. Nəcəfbəylinin doktorantura tədqiqat mövzusudur.

OTX — Onlayn Tibb Xidmətləri — Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən lisenziyalanmış telemedisina platformasıdır. Nə mümkündür: MRT/KT şəkillərin müzakirəsi, dərman məsləhəti, müalicə planının yenilənməsi, ikinci rəy konsultasiyası, xroniki xəstə izlənməsi. Nə mümkün deyil: Fiziki müayinə tələb edən ilk diaqnoz qoyulması (refleks testi, koordinasiya müayinəsi). Rəqəmsal e-resept qanuni qüvvəyə malikdir.

Prosedur: 1) WhatsApp: 050 235 20 04 — müraciət; 2) Vaxt razılaşdırılır; 3) MRT/KT/analiz şəkilləri öncədən göndərilir; 4) OTX platformasında video konsultasiya; 5) Rəqəmsal e-resept və müalicə planı göndərilir. Konsultasiya haqqı randevuda bildirilir. Ölkənin istənilən yerindən müraciət mümkündür.

Narahat ayaqlar sindromu (Restless Legs Syndrome) — istirahət zamanı ayaqlarda narahatlıq hissi, hərəkət etmək məcburiyyəti, gecə güclənmə ilə xarakterizə olunur. Vacib: Dəmir çatışmazlığı ilə sıx əlaqəsi var. Qan analizi (serum ferritin) olmadan müalicə başlanmamalıdır. Dopaminerjik preparatlar effektivdir amma doz artımı ilə augmentasiya riski var. Gəbəliyin son trimestrında tez-tez görülür.

Yuxusuzluq (insomnia) əksər hallarda nevroloji xəstəliyin deyil, stress-psixoloji amillərin nəticəsidir. Lakin bəzi nevroloji şərtlər yuxunu pozur: RLS, apnoe ilə birlikdə neyroloji profil, Parkinson erkən mərhələ, epileptiform gecə aktivliyi. «Yuxu gigiyenası» — sabit yuxu vaxtı, yataqda ekran yoxluğu, kofein çıxarılması — farmakologiyadan əvvəl ilk addımdır. Xroniki insomnia üçün CBT-I (Koqnitiv Davranış Terapiyası) birinci xətt müalicədir.

EEQ-da epileptiform aktivlik epilepsiya diaqnozu mənasına gəlmir. Sağlam insanların 1-2%-inin EEQ-sında epileptiform dəyişikliklər görünür. Epilepsiya diaqnozu üçün: ən az 2 provokasiyasız nöbet olmalıdır; klinik mənzərə ilə uyğunluq vacibdir; EEQ nəticəsini klinik kontekstdən ayırd etmək olmaz. EEQ yeganə nəticəyə əsasən antiepileptik başlamaq yanlışdır.